Dlaczego kiedyś mieliśmy więcej czasu, choć mieliśmy mniej udogodnień

Obietnica oszczędzonego czasu

W 1930 roku John Maynard Keynes opublikował esej o przyszłości swoich wnuków. Europa i Stany Zjednoczone mierzyły się właśnie z gospodarczym kryzysem, lecz ekonomista postanowił spojrzeć znacznie dalej niż na najbliższe miesiące. Zastanawiał się, jak zmieni się codzienność ludzi żyjących za sto lat, jeśli postęp technologiczny będzie nadal zwiększał wydajność pracy.

Jego wizja była zaskakująco pogodna. Keynes przypuszczał, że do około 2030 roku społeczeństwa mogą stać się na tyle zamożne, by podstawowe potrzeby dało się zaspokoić przy znacznie krótszym tygodniu pracy. Wspominał nawet o trzech godzinach pracy dziennie, czyli piętnastu godzinach tygodniowo. Przewidywał, że jednym z głównych problemów stanie się umiejętność sensownego korzystania z wolnego czasu.

Do daty wskazanej przez Keynesa pozostało już niewiele lat. Nie żyjemy jednak w świecie, w którym większość ludzi pracuje piętnaście godzin tygodniowo. Co ciekawe, trudno uznać to po prostu za porażkę technologii. Komputer pozwala pojedynczemu pracownikowi zrobić to, co kiedyś zajmowało cały zespół. Dokument może w sekundę trafić na drugi koniec świata, przelew nie wymaga wizyty w banku, zakupy można zrobić w kilka minut, a systemy sztucznej inteligencji potrafią przyspieszać zadania, na które wcześniej poświęcano całe godziny.

Mamy więc narzędzia pozwalające oszczędzać czas na niespotykaną wcześniej skalę. Skąd w takim razie bierze się tak powszechne poczucie, że ciągle nam go brakuje?

W świecie bez stałego połączenia z internetem wiele czynności miało naturalne granice. Wysłanie listu oznaczało oczekiwanie na odpowiedź przez kilka dni. Po wyjściu z biura pracownik był po prostu znacznie trudniej dostępny. Podczas jazdy autobusem patrzyło się przez okno, czytało książkę albo rozmawiało z pasażerami. Czekając na znajomego przed kawiarnią, człowiek zwykle nie miał pod ręką setek sposobów wypełnienia każdej minuty.

Nie oznacza to, że przeszłość była spokojniejsza pod każdym względem. Praca fizyczna potrafiła być wyczerpująca, codzienne obowiązki zajmowały znacznie więcej czasu, a wiele osób miało mniej swobody niż dziś. Zmieniło się jednak coś istotnego: granica między czasem zajętym a czasem, w którym nic od nas nie jest wymagane, stała się mniej wyraźna.

Smartfon pozwala praktycznie dowolną przerwę zamienić w krótką sesję wiadomości, filmów, zakupów czy pracy. Pięć minut przed wizytą u dentysty, kilka pięter przejechanych windą albo chwila przed snem nie muszą już być pustymi fragmentami dnia. Mogą stać się kolejną okazją do konsumpcji informacji. Zmiana jest tak wygodna, że zazwyczaj nawet jej nie zauważamy.

Uwaga podzielona między zadania

Profesor informatyki Gloria Mark z University of California, Irvine od lat bada to, jak ludzie pracują przy komputerach i jak często przerywają wykonywane zadania. W obserwacjach prowadzonych na początku XXI wieku średnie okresy skupienia na jednym ekranie wynosiły ponad dwie minuty; późniejsze pomiary wskazywały na znacznie krótsze odcinki, niekiedy liczone w dziesiątkach sekund. Nie jest to dowód, że ludzki mózg biologicznie utracił zdolność koncentracji. Raczej znak, jak bardzo środowisko cyfrowe zachęca do nieustannego przełączania uwagi.

Podczas pisania dokumentu pojawia się wiadomość. Odpowiadamy, wracamy do tekstu, potem zaglądamy do poczty. Przypominamy sobie o innym zadaniu i otwieramy nową kartę przeglądarki. Po kilkunastu minutach nadal siedzimy przed komputerem, ale praca rozpadła się na krótkie fragmenty. Każde przełączenie trwa zaledwie chwilę, dlatego łatwo uznać je za nieistotne.

Psycholog Sophie Leroy opisała zjawisko nazwane „attention residue”, czyli osadem uwagi. Gdy przerywamy jedno zadanie, aby przejść do drugiego, część naszej uwagi może nadal pozostawać przy poprzedniej czynności. Fizycznie wróciliśmy już do dokumentu, lecz myślami jesteśmy jeszcze przy wiadomości, którą dopiero co przeczytaliśmy. Im częściej zmieniamy kontekst, tym trudniej o poczucie ciągłości.

Dlatego dwie godziny spędzone przy pracy nie zawsze są równoważne. Ktoś, kto przez ten czas zajmuje się jednym wymagającym problemem, ma inne doświadczenie niż osoba, która naprzemiennie rozwiązuje problem, odpowiada na komunikatory, sprawdza pocztę i odbiera telefony. Obie mogą być zmęczone, ale tylko jedna z nich miała okazję spokojnie rozwinąć tok myślenia. W tym sensie brak czasu bywa także problemem jego rozdrobnienia.

Podobnie potrafi wyglądać wolna sobota. Nie mamy żadnych pilnych planów, a jednak rano przeglądamy wiadomości, podczas śniadania odpowiadamy na kilka kolejnych, po południu słuchamy podcastu, a wieczorem oglądamy serial z telefonem pod ręką. Dzień jest wypełniony bodźcami, lecz niewiele chwil układa się w wyraźną całość. Trudno sobie później przypomnieć, kiedy właściwie minęło tyle godzin.

Nie jest to wyłącznie problem urządzeń mobilnych. Technologia, która ułatwia wykonanie jakiejś czynności, często podnosi zarazem oczekiwania dotyczące liczby czynności, które powinniśmy wykonać. Kiedy korespondencja wymagała pisania i wysyłania listów, nikt nie oczekiwał kilkudziesięciu odpowiedzi dziennie. E-mail pozwolił wysyłać wiadomości niemal bez wysiłku, więc zaczęliśmy wysyłać ich więcej. W rezultacie wszyscy również więcej otrzymujemy.

Dlaczego zyski znikają

Podobny mechanizm można zaobserwować w transporcie. Szybsza droga nie zawsze sprawia, że ludzie dojeżdżają do pracy krócej. Może zachęcić do zamieszkania dalej od miasta. Program, który przyspiesza przygotowanie raportu, niekoniecznie oznacza wcześniejsze wyjście z biura. Czasem sprawia po prostu, że przygotowujemy więcej raportów. Wyższa wydajność zwiększa możliwości, ale sama z siebie nie rozstrzyga, na co przeznaczymy zaoszczędzone godziny.

Jest jeszcze inny skutek świata, w którym każda przerwa może zostać wypełniona. Zwyczajna nuda zaczyna wyglądać jak usterka, którą należy natychmiast naprawić. Jeszcze niedawno czekanie na autobus czy dłuższa podróż bez rozrywki były po prostu częścią życia. Nuda nie zawsze rodziła wielkie pomysły, a czasem była jedynie męcząca. Pozostawiała jednak przestrzeń, w której myśli mogły toczyć się własnym rytmem.

Podczas spaceru bez telefonu przez pierwszych kilka minut można rozpamiętywać spotkanie z pracy. Później przypomnieć sobie rozmowę sprzed tygodnia, a dopiero po jakimś czasie dojść do wniosku, który nie pojawiłby się podczas szybkiego przeglądania wiadomości. Nie znaczy to, że każdy spacer prowadzi do olśnienia. Chodzi raczej o możliwość dłuższego przebywania z jedną myślą bez natychmiastowego przeskakiwania do następnej.

Telefon jest niezwykle użytecznym narzędziem. Pozwala rozmawiać z bliskimi, czytać dobre teksty i poruszać się po nieznanym mieście. Nie trzeba robić z niego wroga, aby zauważyć, że daje nam również łatwy sposób ucieczki od niemal każdej chwili dyskomfortu. Gdy zadanie staje się trudne, gdy trzeba na coś poczekać albo kiedy na chwilę czujemy się samotni, wystarcza ruch kciuka.

Warto czasem przyjrzeć się temu odruchowi. Na przystanku można przez kilka minut po prostu stać, zamiast natychmiast sięgać po ekran. Po chwili zaczynają docierać szczegóły, które zwykle pozostają w tle: rozmowy przechodniów, odgłosy miasta, światło na budynkach, własne myśli. Pięć minut wydaje się wtedy zaskakująco długie.

Keynes trafnie przeczuwał, że wydajność technologii będzie rosła. Być może nie docenił jednak tego, jak łatwo człowiek wykorzystuje nową wydajność do tworzenia kolejnych zadań. Czas, który można zaoszczędzić, nie staje się automatycznie czasem, który rzeczywiście odczuwamy jako wolny.

Luksusem współczesnego życia może być więc nie tylko dostęp do coraz szybszych narzędzi, lecz także umiejętność pozostawienia części dnia niewypełnionej. Godzina bez powiadomień, rozmowa bez zerkania na ekran, spacer bez kolejnej audycji w słuchawkach. Takie chwile nie wyglądają jak osiągnięcia i nie mają własnych wykresów, ale pozwalają zauważyć coś, co łatwo przeoczyć w świecie pełnym udogodnień: zaoszczędzony czas nabiera wartości dopiero wtedy, kiedy nie wydajemy go natychmiast na następną rzecz.