Dlaczego tak bardzo przejmujemy się tym, co pomyślą inni?

W centrum własnej uwagi

Wchodzisz do kawiarni, zamawiasz coś po angielsku i w połowie zdania orientujesz się, że użyłeś złego słowa. Kelner przez moment nie rozumie, o co ci chodzi. Poprawiasz się, dostajesz kawę i siadasz przy stoliku. Niby nic się nie stało, ale jeszcze przez kilka minut odtwarzasz tę sytuację w głowie. Zastanawiasz się, czy zabrzmiałeś głupio.

Dla kelnera ta historia prawdopodobnie skończyła się w chwili, w której podał ci kawę.

To dość banalny przykład zjawiska, które psychologowie nazywają efektem reflektora. Mamy tendencję do przeceniania tego, jak wiele uwagi poświęcają nam inni ludzie. Jest w tym pewna logika. Własne zachowanie obserwujemy bez przerwy, słyszymy każde wypowiedziane przez siebie zdanie i znamy wszystkie myśli, które mu towarzyszyły. Nie mamy natomiast dostępu do głowy człowieka siedzącego dwa stoliki dalej. Łatwo więc odnieść wrażenie, że skoro dla nas jakaś sytuacja była znacząca, dla innych również musiała taka być.

Na początku XXI wieku psycholog Thomas Gilovich wraz ze współpracownikami przeprowadził serię eksperymentów, które dobrze pokazały ten mechanizm. W jednym z nich studenci pojawiali się w grupie w koszulce, której noszenie miało być dla nich krępujące, a następnie oceniali, ile osób zwróciło na nią uwagę. Badani wyraźnie przeceniali zainteresowanie pozostałych uczestników.

To niewielkie odkrycie prowadzi do znacznie ciekawszego pytania: ile decyzji podejmujemy nie dlatego, że czegoś rzeczywiście nie chcemy zrobić, ale dlatego, że obawiamy się krótkiej chwili niezręczności?

Może chodzić o odezwanie się do nieznajomej osoby, zabranie głosu podczas spotkania w pracy albo powiedzenie czegoś w języku, którego jeszcze dobrze nie znamy. Czasami wolimy najpierw się przygotować. Jeszcze trochę poczytać, jeszcze trochę poćwiczyć, poczekać, aż poczujemy się pewniej. Problem polega na tym, że pewność siebie rzadko pojawia się w taki sposób.

Wyobraźmy sobie dwóch ludzi uczących się angielskiego. Pierwszy przez rok intensywnie się uczy, ale unika rozmów, bo uważa, że jego angielski nie jest jeszcze wystarczająco dobry. Drugi zna język trochę gorzej, ale podczas podróży próbuje rozmawiać z ludźmi. Myli czasy, zapomina słów, czasami musi powtarzać zdanie trzy razy. Po kilkudziesięciu takich rozmowach wydarzy się jednak coś, czego trudno nauczyć się z podręcznika. Przekona się, że popełnienie błędu właściwie niczego nie zmienia.

Rozmowa trwa dalej.

Jak widzą nas inni

To doświadczenie jest ważne, ponieważ mózg nie uczy się wyłącznie poprzez zdobywanie wiedzy. Uczy się również poprzez sprawdzanie własnych przewidywań. Jeżeli przed rozmową zakładamy, że kompromitacja będzie czymś strasznym, a później rzeczywiście unikamy rozmowy, nigdy nie otrzymujemy informacji, czy nasze przewidywanie było prawdziwe. Strach pozostaje więc nietknięty.

Jeśli jednak takich rozmów przeprowadzimy dwadzieścia, rzeczywistość zaczyna dostarczać danych. Jedna rozmowa będzie świetna, kilka przeciętnych, jedna niezręczna, ktoś nas zignoruje, a z kimś innym spędzimy pół godziny. Obraz świata staje się bardziej realistyczny. Nie dochodzimy do wniosku, że każda rozmowa będzie udana. Dowiadujemy się czegoś znacznie bardziej użytecznego: że nawet jeśli nie będzie, niewiele się stanie.

Ten mechanizm nie dotyczy tylko kontaktów z ludźmi. Podobnie uczymy się nowych umiejętności, zaczynamy projekty czy podejmujemy decyzje zawodowe. Można miesiącami przygotowywać się do stworzenia pierwszego programu, firmy albo kanału na YouTube. Dopóki jednak nie pokażemy czegoś światu, poruszamy się głównie wśród własnych założeń.

Rzeczywistość bardzo szybko je weryfikuje.

Programista odkrywa, że rzecz, którą uważał za prostą, okazuje się trudna, a problem, którego najbardziej się obawiał, rozwiązuje w godzinę. Człowiek próbujący stworzyć biznes może przez pół roku dopracowywać produkt, żeby dopiero po premierze dowiedzieć się, że klienci najbardziej potrzebują funkcji, której w ogóle nie planował. Ktoś uczący się języka może znać tysiące słów, a podczas pierwszej prawdziwej rozmowy odkryć, że największym problemem nie jest słownictwo, tylko stres.

Działanie daje informacje, których samo myślenie nie jest w stanie dostarczyć.

Jest jednak powód, dla którego tak często wybieramy myślenie. Koszt działania pojawia się natychmiast. Jeżeli podejdziemy do kogoś i zostaniemy zignorowani, odczujemy to od razu. Jeśli przedstawimy pomysł na spotkaniu i nikt się nim nie zainteresuje, może nam być głupio przez następne pół godziny.

Koszt niedziałania jest znacznie mniej widoczny.

Mniej widoczny koszt rezygnacji

Nie podchodząc do kogoś, nie doświadczamy odmowy. Nie zgłaszając pomysłu, nie ryzykujemy krytyki. Nie próbując czegoś nowego, nie dowiadujemy się, że jesteśmy w tym słabi. Wieczorem nie wydarzyło się nic nieprzyjemnego, więc decyzja wydaje się rozsądna.

Problem ujawnia się dopiero wtedy, kiedy takie niewielkie decyzje zaczynają się kumulować.

Człowiek, który przez dziesięć lat unika sytuacji, w których mógłby wypaść niezręcznie, nie ponosi jednej wielkiej porażki. Przeciwnie — może mieć bardzo spokojne życie. Tyle że po drodze omija tysiące drobnych okazji do zdobywania doświadczenia, poznawania ludzi i sprawdzania, do czego właściwie jest zdolny.

Być może dlatego warto trochę inaczej myśleć o pewności siebie. Zwykle kojarzymy ją z przekonaniem: „Poradzę sobie”. Tymczasem bardziej użyteczna może być myśl: „Nie wiem, czy sobie poradzę, ale jeśli nie, nic strasznego się nie stanie”.

Różnica wydaje się niewielka, ale zmienia bardzo dużo. Pierwsze podejście wymaga wiary w sukces. Drugie pozwala działać również wtedy, gdy sukces wcale nie jest pewny.

Nie oznacza to oczywiście, że należy ignorować ryzyko. Są decyzje, przy których ostrożność jest rozsądna: inwestowanie dużych pieniędzy, zmiana pracy, zdrowie czy bezpieczeństwo. Warto jednak odróżnić prawdziwe ryzyko od ryzyka czysto społecznego. Czasem rzecz, przed którą długo się powstrzymujemy, w najgorszym możliwym scenariuszu kosztuje nas jedynie kilkadziesiąt sekund niezręczności.

I właśnie wtedy warto zadać sobie proste pytanie: co właściwie się stanie, jeśli spróbuję i nie wyjdzie?

Bardzo często odpowiedź okazuje się zaskakująco mała.